Dairesel hareket yapan makine elemanlarında iş sağlığı ve güvenliği

Öz: İnsanlık tarihinden itibaren yaşamlarını kolaylaştıracak işlerle ilgilenmiştir. Bu nedenle taşları yonttuktan sonra şekil verme ihtiyacı duymuştur. Taşlara verilen şekilde köşeler alınmış dairesel hale gelmiştir. Yapılan bu işlem sonucunda tekerlek icat edilmiştir. İnsanoğlu bu nedenle dairesel hareketi keşfetmiş ve yaşamlarını daha kolay hale getirmiştir. Doğa da yer alan hareket iki gruba ayrılabilir. Bunlardan biri doğrusal hareket diğeri ise dairesel harekettir. Doğrusal hareket koordinat düzleminde bir noktadan başka bir noktaya aktarılırken; dairesel harekette ise belirli bir referans noktası etrafında dönme hareketinin gerçekleşmesidir. İnsanlık tarihi bu hareket yöntemini fark ettikten sonra birçok makine elemanları ve parçalarına dönme hareketini uygulamıştır. Günümüz dünyasında hayatı kolaylaştıran makine parçaları çalışmaları esnasında dairesel hareket prensiplerini oldukça yaygın bir şekilde kullanmaktadır. Makine elemanları çalışırlarken yüksek hızlarda, yüksek kuvvet ve yüksek torklar da çalışabilme kapasitesine sahiptirler. Dairesel hareket prensibi ile çalışan makine sistemlerinde cisimler dönüşlerinden dolayı yüksek merkez-kaç kuvvetlerine uğrarlar. Günümüz dünyasında uygulama olarak birçok mekanik sistemler ve makine elemanları dairesel hareketi kullanırlar. Örneğin bir elektrik motoru içerisinde sahip olduğu manyetik alanı elektrik enerjisine döndürmektedir. Bir diğer uygulama örneği ise dişli-kayış-kasnak sistemleridir. Kayış-kasnak ve dişli sistemleri literatürde hareketi iletim elemanları olarak çalışırlar. Bulundukları konumlardaki hareket enerjisini ya da dönüşünü farklı eksen ya da elemanlara iletmek için kullanılmaktadır. Bunun gibi örnekleri çoğaltmak oldukça mümkündür ki dairesel hareket enerjisine sahip makine elemanları birçok alanda ve özellikte kullanılabilmektedir. Dairesel hareketi prensip olarak temel alan sistemler üretilirken, bakımı yapılırken ya da montaj yapılırken iş kazası yaşanma ihtimali oldukça yüksektir. Bu tür elemanlarla çalışma yapılırken genellikle tehlikeli durum ya da tehlikeli hareket kaynaklı olarak iş kazası meydana gelebilmektedir. Tehlikeli durumlar makine ve sistemlerden kaynaklı olarak gerçekleşirken; tehlikeli hareketler ise kullanıcı hatası sonucu gerçekleşmektedir. İş kazalarının örneği olarak ise dönüş yapan makinelere sıkışma, yakalanma, temas kaynaklı veya parçaların kopma, fırlama sonucunda gerçekleşebilmektedir. Bu çalışmada günümüz dünyasında insan hayatını kolaylaştıracak, dairesel hareket yapan sistemlerin çalışma prensipleri; gerçekleşebilecek ve yaşanabilecek iş kazalarını ve bu kazaları önleme hususunda alternatif çözümler önerilecektir.