Aşırı işlenmiş besin tüketiminin tükürük hormonları, beden kütle indeksi ve aşırı besin isteğine etkisinin incelenmesi
| dc.authorid | 0000-0002-7133-7079 | |
| dc.contributor.advisor | Mutlu, Hayrettin | |
| dc.contributor.author | Yılmaz, Solmaz Ece | |
| dc.date.accessioned | 2026-03-05T12:36:25Z | |
| dc.date.available | 2026-03-05T12:36:25Z | |
| dc.date.issued | 2025 | |
| dc.date.submitted | 2025 | |
| dc.department | Enstitüler, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Beslenme ve Diyetetik Programı | |
| dc.description.abstract | Aşırı işlenmiş besinler (AİB); gazlı içecekler, paketlenmiş atıştırmalıklar, işlenmiş et ürünleri ve hazır dondurulmuş yemekler gibi, büyük ölçüde gıdalardan türetilmiş maddeler ve katkı maddeleriyle üretilmiş ürünlerdir. Günümüzde AİB’ler besin kaynaklarına hakim hale gelmiştir. AİB’lerin sağlık üzerinde metabolik, kardiyovasküler, gastrointestinal ve psikolojik birtakım etkileri bulunmaktadır. Bu çalışmada; AİB tüketiminin tükürük hormonları, beden kütle endeksi (BKİ) ve aşırı besin isteği üzerine etkilerinin araştırılması amaçlanmıştır. Veri toplama formu; sosyodemografik veri formu, 24 saatlik hatırlatma, besin tüketim sıklığı anketi, yeme arzusu ölçeği ve besin seçimi anketi bölümlerini içermektedir. Çalışmada kullanılan antropometrik yöntemler; boy ölçümü, ağırlık ölçümü, vücut kompozisyonu analizi ve bel çevresi ölçümü olarak belirlenmiştir. Tükürükteki insülin, ghrelin, leptin ve kortizol seviyeleri ticari ELİSA kitleri aracılığıyla saptanmıştır. Çalışma; 18-65 yaş aralığında 18'i kadın 18'i erkek olmak üzere 12’si normal kilolu, 11’i fazla kilolu ve 13’ü obez olan 36 katılımcı ile yürütülmüştür. AİB’lerin alınan enerjiye ortalama katkısının yüzde değerinin 21.8±18.8 olduğu belirlenmiştir. Günlük diyetle karbonhidrat alımı ve AİB yüzdeleri arasında pozitif korelasyon; lif, A vitamini ve C vitamini yüzdeleri arasında negatif korelasyon bulunmuştur (p<0.05). AİB tüketiminin BKİ ve besin seçimi ile anlamlı korelasyona sahip olduğu görülürken (p<0.05), tükürük hormon düzeyleri ve aşırı yeme isteği anlamlı ilişkisine ulaşılmamıştır. AİB tüketimi ile BKİ, bel çevresi, yağ kütlesi ve toplam vücut su miktarı arasında pozitif korelasyon bulunmuştur (p<0.05). AİB yüzdesi ile Besin Seçimi Anketi’nin alt puanlarından sağlık puanı ve doğal içerik puanı arasında negatif korelasyon bulunmuştur (p<0.05). Fazla kilolularda tükürük ghrelin ile aşırı yeme isteği arasında pozitif korelasyon bulunmuştur (p<0.05). Tükürük insülinin aşırı yeme isteği ile pozitif korelasyonu, tükürük kortizolünün ise obez bireylerde aşırı yeme isteği ile negatif ilişkisi bulunmuştur (p<0.05). Ayrıca kortizolün yağ kütlesi ile anlamlı ilişkisine ulaşılmıştır (p<0.05). Çalışma sonucunda AİB xiii tüketiminin obezite ve besin seçimleri ile anlamlı ilişkiye sahip olduğu ve diyet profilinde anlamlı ölçüde değişikliklere neden olduğu görülmüştür. AİB tüketimi ile sağlık durumu arasındaki ilişkinin anlaşılması için çeşitli fizyolojik, metabolik ve psikolojik mekanizmaların araştırıldığı daha çok sayıda çalışmanın yürütülmesi gerekmektedir. | |
| dc.description.abstract | Ultra-processed foods (UPFs) are products largely manufactured from substances derived from foods and various additives, such as carbonated beverages, packaged snacks, processed meat products, and ready-to-eat frozen meals. Today, UPFs have become dominant in the food supply. These foods have been associated with various metabolic, cardiovascular, gastrointestinal, and psychological health effects. The aim of this study is to investigate the effects of UPF consumption on salivary hormones, body mass index (BMI), and food craving. Data collection tool includes a sociodemographic data form, 24-hour dietary recall, food frequency questionnaire, food craving scale, and food choice questionnaire. Anthropometric methods used in the study were height measurement, body weight measurement, body composition analysis, and waist circumference measurement. Saliva samples were analyzed using ELISA kits for insulin, ghrelin, leptin, and cortisol hormones. The study was conducted with 36 participants (18 female, 18 male) aged 18–65 years, including 12 with normal weight, 11 overweight, and 13 with obesity. The mean percentage contribution of UPFs to total energy intake was found to be 21.8±18.8. A positive correlation was observed between UPF percentage and carbohydrate intake, while negative correlations were found with fiber, vitamin A, and vitamin C intake (p<0.05). UPF consumption was significantly correlated with BMI and food choice (p<0.05), whereas no significant association was found with salivary hormone levels and food craving. Positive correlations were found between UPF consumption and BMI, waist circumference, fat mass, and total body water (p<0.05). In contrast, negative correlations were observed between UPF percentage and both health and natural content scores (p<0.05). Among overweight individuals, a positive correlation was found between salivary ghrelin and food craving (p<0.05). Salivary insulin was positively correlated with food craving, while salivary cortisol showed a negative correlation with food craving in individuals with obesity (p<0.05). Additionally, a significant relationship was found between cortisol and fat mass xv (p<0.05). As a result, the study showed that UPF consumption is significantly associated with obesity and food choice and leads to meaningful changes in dietary profile. More studies are needed to investigate the various physiological, metabolic, and psychological mechanisms in order to better understand the relationship between ultra-processed food consumption and health status. | |
| dc.identifier.citation | Yılmaz, S. E. (2025). Aşırı işlenmiş besin tüketiminin tükürük hormonları, beden kütle indeksi ve aşırı besin isteğine etkisinin incelenmesi. (Doktora tezi) İstanbul Sağlık ve Teknoloji Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul. | |
| dc.identifier.uri | https://hdl.handle.net/20.500.13055/1351 | |
| dc.identifier.yoktezid | 957549 | |
| dc.institutionauthor | Yılmaz, Solmaz Ece | |
| dc.institutionauthorid | 0000-0002-7133-7079 | |
| dc.language.iso | tr | |
| dc.publisher | İstanbul Sağlık ve Teknoloji Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü | |
| dc.relation.publicationcategory | Tez | |
| dc.rights | info:eu-repo/semantics/openAccess | |
| dc.subject | Aşırı İşlenmiş Besinler | |
| dc.subject | Obezite | |
| dc.subject | Leptin | |
| dc.subject | Ghrelin | |
| dc.subject | NOVA | |
| dc.subject | Ultra-Processed Foods | |
| dc.subject | Obesity | |
| dc.title | Aşırı işlenmiş besin tüketiminin tükürük hormonları, beden kütle indeksi ve aşırı besin isteğine etkisinin incelenmesi | |
| dc.title.alternative | Examination of the effect of ultra-processed food consumption on salivary hormones, body mass index and food craving | |
| dc.type | Doctoral Thesis | |
| dspace.entity.type | Publication |
